Χειμερινό εξάμηνο 2025-2026
ΑΠΡ 709 Συστήματα Ανταλλαγών και Δίκτυα Επικοινωνίας στην Προϊστορική Ελλάδα
Ιωάννης ΦΑΠΠΑΣ
Αντικείμενο του μαθήματος είναι η μελέτη των συστημάτων ανταλλαγών και των δικτύων επικοινωνίας και επαφών στον χώρο του Αιγαίου της Εποχής του Χαλ- κού (3η – 2η χιλ. π.Χ.). Βάση της μελέτης θα αποτελέσουν οι θεωρητικές προ- σεγγίσεις των επαφών και ανταλλαγών στις προϊστορικές κοινωνίες, σύμφωνα με τις οποίες θα μελετηθούν και θα αναλυθούν τα αρχαιολογικά δεδομένα και οι πληροφορίες των γραπτών τεκμηρίων της περιόδου από την Ελλάδα και την αρχαία Εγγύς Ανατολή. Στο πλαίσιο του μαθήματος θα συζητηθούν, επίσης, οι δυνατότητες και οι περιορισμοί της αρχαιολογικής έρευνας στην ιχνηλάτηση και ανασύσταση των δικτύων αυτών μέσω των στοιχείων που εντοπίζονται στο αρ- χαιολογικό υλικό και τα κείμενα, ενώ θα εξεταστούν διεξοδικά χαρακτηριστικές πτυχές του θέματος που αφορούν στις ανταλλαγές και επαφές τόσο σε τοπικό όσο και στο λεγόμενο «διεθνές» επίπεδο με την περιοχή της ανατολικής Μεσο- γείου, όπως η επίσημη ανταλλαγή δώρων, η «διπλωματική» αλληλογραφία της περιόδου, οι χερσαίοι και θαλάσσιοι δρόμοι του ανταλλακτικού εμπορίου, τα ναυάγια κλπ.
Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος οι φοιτητές/τριες αναμένεται να έχουν κατανοήσει σε βάθος την πολυπλοκότητα των προϊστορικών συ- στημάτων ανταλλαγών και δικτύων επαφών στο Αιγαίο της Εποχής του Χαλ- κού, να έχουν εντρυφήσει σε διαφορετικές πτυχές και περιπτώσεις του θέματος, αλλά και να έχουν εξοικειωθεί με τη σχετική έρευνα και βιβλιογραφία, καθώς επίσης και με σύγχρονα ερευνητικά εργαλεία, όπως διαδικτυακές βάσεις δεδο- μένων και βιβλιογραφίας. Βασικό, επίσης, στόχο αποτελεί η εμπέδωση της ανάγκης συνεχούς βιβλιογραφικής ενημέρωσης, αλλά και ενημέρωσης για τα νεότερα δεδομένα και τις εξελίξεις στην επιστήμη, καθώς και η περαιτέρω ανά- πτυξη κριτικής σκέψης και συνθετικής ικανότητας των δεδομένων μέσα από την τεκμηριωμένη επιστημονική εξέταση, ανάλυση, παρουσίαση και συζήτησή τους.
Στο πλαίσιο του μαθήματος θα πραγματοποιηθεί εκπαιδευτική εκδρομή.
ΑΠΡ 714 Η Αρχαιολογία της Διατροφής: Θεωρητικές και Μεθοδολογικές Προσεγγίσεις
Σουλτάνα Μαρία ΒΑΛΑΜΩΤΗ
Η έρευνα της προϊστορικής διατροφής έχει αποκτήσει σημαντικό ρόλο τα τελευταία χρόνια. Έχοντας ως αφετηρία τη ρήση του Andrew Sherratt (1991) ότι οι άνθρωποι δεν καταναλώνουν είδη αλλά γεύματα, μια σειρά από συνέδρια, επι- στημονικά άρθρα και βιβλία έχουν επικεντρωθεί σε τρόφιμα πολυτελείας (van der Veen, 2003), ειδικά πλαίσια κατανάλωσης όπως συλλογικά γεύματα με κρέας και αλκοόλ (Jones, 2007; Wright, 2004; Miracle and Milner, 2002) ή στις ποικίλλες κοινωνικές, οικονομικές και συμβολικές διαστάσεις της τροφής στις ανθρώπινες κοινωνίες (Gosden and Hather, 1999, Hastorf 2017). Ερευνητικά προγράμματα έχουν εξετάσει το ζήτημα της ‘παγκοσμιοποίησης’ στα προϊστο- ρικά τρόφιμα (Martin Jones et al., 2011), την κατανάλωση ειδικών τροφίμων όπως τα γαλακτοκομικά προϊόντα (Craig et al., 2005; Evershed et al., 2008, Gomez et al. 2025) καθώς και τον ρόλο των αυτοφυών διατροφικών πηγών (π.χ. Kubiak-Martens & Hardy 2016). Παράλληλα, μια ποικιλία μεθόδων και προσεγγίσεων σε διαφορετικές περιοχές και εποχές αφορούν την έρευνα της διατροφής με τη χρήση αναλυτικών εργαλείων όπως οι χημικές αναλύσεις, οι ισοτοπικές αναλύσεις, συχνά συνοδευόμενες από πειραματικές και εθνογραφικές προσεγγίσεις (Anderson et al., 2013, Capparelli et al., 2011; Chevalier et al., 2014; Parker-Pearson, 2003; Renard and Mee,2007; Tzedakis et al., 2008; Voutsaki and Valamoti, 2013, Valamoti et al. 2023). Το μάθημα εξετάζει το ρόλο της διατροφής σε ποικίλες πτυχές της ανθρώπινης ζωής κατά την προϊστορική περίοδο, από τις παλαιολιθικές κοινωνίες των κυνηγών/τροφοσυλλεκτών μέχρι τις ιεραρχημένες κοινωνίες της Εποχής του Χαλκού με παραδείγματα από διάφορα μέρη του κόσμου.
Δ1: Μεθοδολογία Συγγραφής Εργασίας
Ο/Η φοιτητής/ρια σε στενή συνεργασία με τον/ην επιβλέποντα/ουσα καθηγη- τή/τρια εξοικειώνεται με τις μεθόδους και τα εργαλεία της επιστημονικής έρευνας και της συγγραφής μιας επιστημονικής εργασίας (π.χ. βιβλιογραφική έρευνα, δημιουργία βάσης δεδομένων, θεωρητικό υπόβαθρο, σύνθεση κ.ά.). Με την ολοκλήρωση του μαθήματος, ο/η φοιτητής/ρια θα γνωρίζει τη μεθοδολογία διε- ξαγωγής επιστημονικής έρευνας καθώς και τις βασικές αρχές εκπόνησης μιας επιστημονικής εργασίας στην Αρχαιολογία, Τέχνη και Πολιτισμό.
Εαρινό εξάμηνο 2025-2026
ΑΠΡ 715 Ταφική Αρχαιολογία: H Διαχείριση του Θανάτου στο Προϊστορικό Αιγαίο
Σεβαστή ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ
Στο σεμινάριο αυτό θα συζητηθούν ζητήματα που σχετίζονται με τη διαχείριση του θανάτου, όπως αυτά αποτυπώνονται μέσα από τις ταφικές πρακτικές από τη Νεολιθική περίοδο μέχρι την Πρώιμη εποχή του Σιδήρου στον ευρύτερο χώρο του Αιγαίου. Η παραπάνω θεματική θα αναπτυχθεί μέσα στο πλαίσιο της σύγχρονης θεωρητικής προσέγγισης της ταφικής αρχαιολογίας και της τελετουργίας του θανάτου με την παράλληλη εξέταση σύγχρονων εθνογραφικών παραλλήλων. Διαφορετικές όψεις που θα εξεταστούν σε σχέση με τα παραπάνω αφορούν τόσο στη μεταχείριση των νεκρών (π.χ. πρωτογενών έναντι δευτερογενών ταφών, ατομικών έναντι συλλογικών ταφών, ενταφιασμού έναντι καύσης) όσο και των στοιχείων του υλικού πολιτισμού (π.χ. αρχιτεκτονικοί ταφικοί τύποι και κτερίσματα), το τελετουργικό τοπίο και τη μνήμη, την κοινωνική θέση, τις κοινωνικές ταυτότητες και τις σχέσεις ιεραρχίας και εξουσίας, όπως αποτυπώνονται στο ταφικό πεδίο. Παράλληλα, θα συζητηθούν και χαρακτηριστικά που αφορούν τη βιολογική υπόσταση των νεκρών όπως το φύλο και η ηλικία σε σχέση με στοιχεία του υλικού πολιτισμού με τον τρόπο που αυτά αποδίδονται κατά τη διαδικασία της ταφής.
Στο σεμινάριο οι μεταπτυχιακοί/ές φοιτητές/τριες θα εμβαθύνουν σε θέματα τεκμηρίωσης, στην ανάλυση και ερμηνεία του αρχαιολογικού υλικού μέσα από τη συστηματική χρήση της ελληνικής και διεθνούς βιβλιογραφίας.
ΑΠΡ 720 Ζητήματα Παλαιολιθικής Αρχαιολογίας
Μαρία ΝΤΙΝΟΥ
Το αντικείμενο του σεμιναρίου αφορά ζητήματα θεωρίας και μεθοδολογίας της Παλαιολιθικής Αρχαιολογίας. Στο πλαίσιο των μαθημάτων θα εξεταστούν τα σύγχρονα δεδομένα για την εξέλιξη των Ανθρωπίνων (του γένους Homo και των εξαφανισμένων προγόνων του) καθώς και τα υλικά κατάλοιπα που συνδέονται με την πρώτη εμφάνιση του γένους Homo και στη συνέχεια την εξέλιξή του σε όλα τα επίπεδα της ζωής και συμπεριφοράς του. Οι συμμετέχοντες θα γνωρίσουν τα βασικά χαρακτηριστικά των λιθοτεχνιών της Παλαιολιθικής στον παγκόσμιο χώρο. Παράλληλα, θα συζητηθούν τα κλιματικά και παλαιοπεριβαλλοντικά χαρακτηριστικά του Πλειστόκαινου σε σχέση με τη διασπορά των Homo, τους δρόμους διέλευσης, τις πολυποίκιλες προσαρμογές καθώς και τις επιλογές ενδιαιτημάτων των παλαιολιθικών κυνηγών-τροφοσυλλεκτών. Σε αυτό το γενικότερο πλαίσιο θα ενταχθούν τα δεδομένα της παλαιολιθικής έρευνας στον ελλαδικό χώρο και θα μελετηθούν σημαντικές θέσεις που αντιπροσωπεύουν όλες τις περιόδους της Παλαιολιθικής. Θα εξεταστούν οι δυνατότητες και οι περιορισμοί της έρευνας και τα μεθοδολογικά εργαλεία που έχουν συμβάλει στην τεκμηρίωση της Παλαιολιθικής στον ελλαδικό χώρο τα τελευταία χρόνια.
Με την επιτυχή ολοκλήρωση του σεμιναρίου οι συμμετέχοντες θα έχουν εξοικειωθεί με ερμηνευτικά ζητήματα που απασχολούν τις τελευταίες δεκαετίες την παλαιολιθική έρευνα. Θα έχουν εξοικειωθεί με τα δεδομένα για την εξέλιξη, τη διασπορά και αντικατάσταση των ειδών του γένους Homo καθώς και με τον υλικό πολιτισμό και την αρχαιολογική τεκμηρίωση της Παλαιολιθικής. Θα έχουν εξοικειωθεί με θέματα παλαιολιθικής έρευνας στον ελλαδικό χώρο όπως αυτά αναδεικνύονται από τη μέχρι σήμερα αρχαιολογική πρακτική σε διαφορετικές περιοχές του.
Δ2: Εξειδικευμένη και Εξατομικευμένη Διδασκαλία
Το μάθημα αποσκοπεί στην εμπέδωση των γνώσεων και δεξιοτήτων του/της φοιτητή/ριας στη μέθοδο έρευνας και συγγραφής μιας επιστημονικής εργασίας με έμφαση στο θέμα της κύριας μεταπτυχιακής εργασίας του/της. Βασίζεται σε εβδομαδιαίες συναντήσεις μεταξύ επιβλέποντα και μεταπτυχιακού φοιτητή/ριας. Με την ολοκλήρωση του μαθήματος, ο/η φοιτητής/ρια θα έχει εμπεδώσει τις μεθόδους και εργαλεία της επιστημονικής έρευνας και θα είναι σε θέση να τις εφαρμόσει στην εκπόνηση της κύριας μεταπτυχιακής του/της εργασίας.
| Κατάλογος Μαθημάτων | ||||
| Κωδικός | Τίτλος | Ώρες/εβδ. | Τύπος μαθήματος | ECTS |
| ΑΠΡ 701 | Νησιωτική Αρχαιολογία – Μεθοδολογία και Προβληματική | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 702 | Η Πρώιμη Ναυσιπλοΐα στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο – Ζητήματα αρχαιολογικής έρευνας και ερμηνείας | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 703 | Από το κυνήγι και την τροφοσυλλογή στην παραγωγή της τροφής στον ελλαδικό χώρο – Αρχαιολογικά ζητήματα ‘μετάβασης’ | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 704 | Από τους τελευταίους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες του τέλους του Πλειστόκαινου στους πρώτους γεωργούς της αρχής του Ολόκαινου (12η – 9η χιλ. π.Χ.) στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο (Μ. Ανατολή, Κύπρος, Ανατολία) | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 705 | Προϊστορικά τοπία: ανθρώπινες κοινωνίες και περιβάλλον | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 706 | Κοινωνικές και τελετουργικές πρακτικές στο προϊστορικό Αιγαίο | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 707 | Η οργάνωση των πρώτων γεωργοκτηνοτροφικών κοινοτήτων της Ελλάδας – Περιβάλλον, οικονομία, κοινωνικές πρακτικές | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 708 | Προϊστορική αρχαιολογία και αρχαιολογικές επιστήμες | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 709 | Συστήματα ανταλλαγών και δίκτυα επικοινωνίας στην προϊστορική Ελλάδα | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 710 | Προϊστορική αρχαιολογία – Εθνοαρχαιολογία – Πειραματική Αρχαιολογία | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 711 | Η αρχαιολογία των ανθρώπινων καταλοίπων | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 712 | Αρχαιοβοτανική – Άνθρωποι και φυτά στην προϊστορική νοτιοανατολική ευρώπη και την ανατολική Μεσόγειο | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 713 | Προϊστορικές τεχνολογίες – αρχαιολογικά δεδομένα και μεθοδολογικές προσεγγίσεις | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 714 | Η αρχαιολογία της διατροφής: θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 715 | Ταφική Αρχαιολογία: η διαχείριση του θανάτου στο προϊστορικό Αιγαίο | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 716 | Οι κοινωνίες του Αιγαίου στην 3η και 2η χιλ. π.Χ.: κύρια ερωτήματα και ερμηνευτικές προσεγγίσεις | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 717 | Από την κοινότητα στην ανακτορική πολιτεία: όψεις της εξουσίας και δύναμης στο προϊστορικό Αιγαίο της 3ης και 2ης χιλ. | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 718 | Το Βόρειο Αιγαίο στην 3η και 2η χιλ. π.Χ.: Εναλλακτικές πορείες προς την κοινωνική και οικονομική πολυπλοκότητα | 3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 719 | Τεχνολογικές παραδόσεις και καινοτομίες στην 3η και
2η χιλ. π.Χ. στο Αιγαίο |
3 | Υ | 15 |
| ΑΠΡ 720 | Ζητήματα Παλαιολιθικής αρχαιολογίας | 3 | Υ | 15 |